ข้อมูลทั่วไปประจำวิชา
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
 
ภาคตะวันออก : ประวัติศาสตร์และวัฒนธรรม

           จากการศึกษาสภาพแวดล้อมทางธรรมชาติ ที่ส่งผลต่อการประกอบอาชีพของ และวิถีชีวิตของประชาชน จะเห็นได้ว่าดินแดนเมืองชายทะเลตะวันออกมีความสมบูรณ์ด้านสิงแวดล้อมอย่างยิ่ง ข้อได้เปรียบอย่างยิ่ง คือ ที่ตั้งที่อยู่ไม่ไกลจากกรุงเทพมหานคร ทำให้กลายเป็นเมืองท่องเที่ยวที่ทั้งชาวไทย และชาวต่างประเทศจะนึกถึงเสมอ ในช่วงวันหยุดสุดสัปดาห์ ต่างกับภาคอื่นๆ ที่จะต้องคอยวันนักขัตฤกษ์ที่มีวันหยุดยาว จึงได้มีโอกาสเยี่ยมชม
           อย่างไรก็ตาม เสน่ห์ของภาคตะวันออก ยังมาจากการมีแหล่งท่องเที่ยวทางวัฒนธรรม และประเพณีท้องถิ่น ที่เกิดจากความเป็นมาทางประวัติศาสตร์ แม้ว่าจะไม่แสดงถึงความรุ่งเรือง เพราะไม่ใช่แหล่งที่ตั้งของอาณาจักรโบราณ แต่ก็มีเพียงพอที่จะทำให้ผู้มาเยือนได้เปลี่ยนบรรยากาศนอกเหนือจากความสวยงามของธรรมชาติ

ด้านประวัติศาสตร์                               
            มีหลักฐานของการตั้งถิ่นฐานในหัวเมืองชายทะเลตะวันออก คือ เมืองโคกพนมดี  ซึ่งอยู่ในเขตอำเภอพนัสนิคม จังหวัดชลบุรี หลักฐานที่พบเป็นเครื่องมือหินของมนุษย์ยุคก่อนประวัติศาสตร์ ต่อจากนั้นมีหลักฐานของบ้านเมืองในสมัยทวาราดี คือเมืองศรีมโหสถ เขตจังหวัดปราจีนบุรี ซึ่งเคยเป็นดินแดนที่มีความเจริญรุ่งเรืองมาก่อน มีหลักฐานเป็นซากเมืองโบราณ หรือโบราณสถานที่ใช้ในการประกอบพิธีกรรมศาสนกิจและโบราณวัตถุต่างๆ กระจายอยู่ทั่วไป
            ดินแดนบางส่วนของภาค อยู่ติดชายแดนกัมพูชา ซึ่งในอดีตอาจเป็นส่วนหนึ่งของอาณาจักรเขมร เราจึงพบหลักฐานโบราณคดีประเภทปราสาทหิน เช่น ปราสาทเขาน้อย ปราสาทเมืองไผ่ ปราสาทสด๊กก๊อกธม ปราสาทเขาโล้น จังหวัดสระแก้ว เป็นต้น หัวเมืองทางภาคตะวันออก เริ่มปรากฏชื่อมากขึ้นในสมัยอยุธยา  โดยมีฐานะเป็นเมืองท่าการค้า โดยเฉพาะเมืองที่อยู่ตามชายทะเล เช่น ปรากฎชื่อเมืองระยองเมื่อ ปี พ.ศ.2113             
           ในรัชสมัยของสมเด็จพระมหาธรรมราชาแห่งกรุงศรีอยุธยา และปรากฏชื่ออย่างชัดเจนในช่วงปลายสมัยอยุธยา เมื่อพระยาตาก นำทัพตีฝ่าวงล้อมพม่า เมื่อคราวเสียกรุงครั้งที่ 2 (พ.ศ.2310) เพื่อไป ตั้งมั่นที่หัวเมืองชายทะเลตะวันออก ซึ่งเป็นเหตุการณ์ที่ยืนยันได้ถึงความอุดมสมบูรณ์ของหัวเมืองด้านนี้
           เมื่อถึงสมัยรัตนโกสินทร์ หัวเมืองชายทะเลตะวันออก มีความสำคัญมากขึ้น เพราะถูกฝรั่งเศสยึดไว้เพื่อแลกเปลี่ยน กับดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขง ซึ่งเป็น เหตุการณ์สำคัญในสมัยพระบาทสมเด็จพระจุลจอมเกล้าเจ้าอยู่หัว ที่เรียกว่า วิกฤติการณ์ ร.ศ.112 (พ.ศ.2436)
           ในจังหวัดจันทบุรี จึงมีสถานหลายแห่งที่เกี่ยวข้อง กับเหตุการณ์สำคัญครั้งนี้ เช่น คุกขี้ไก่ ที่ไว้ขังนักโทษเล่ากันว่า เป็นคุกที่ทรมานมาก เพราะชั้นบน ใช้เป็นที่เลี้ยงไก่ ซึ่งจะถ่ายมูลรด ศีรษะนักโทษที่ถูกคุมขัง ตลอดเวลาโบราณสถานของภาคตะวันออกนอกจากจะแสดงถึงพัฒนาการของการตั้งถิ่นฐานของผู้คนในอดีต    ยังมีส่วนสำคัญในการดึงดูดความสนใจจากนักท่องเที่ยวทั้งชาวไทยและต่างชาติอีกด้วย

ด้านวัฒนธรรมประเพณี
            ประเพณีภาคตะวันออกมีประเพณีท้องถิ่นที่ปฎิบัติสืบทอดมาช้านาน และเป็นเอกลักษณ์ไม่เหมือนใคร แม้ว่าการพัฒนาเศรษฐกิจที่ก้าวหน้าจะทำให้ วีถีชีวิตผู้คนเปลี่ยนแปลงไป แต่ยังคงมีประชากรในพื้นที่ภาคตะวันออกบางส่วนที่มีวิถีชีวิตแบบดั่งเดิม คือ ประกอบอาชีพเป็นชาวสวน ชาวไร่หรือ เป็นชาวประมง ถึงแม้จะมีจำนวนน้อยลง เพราะส่วนใหญ่เป็นการเกษตกรรมที่มีการลงทุนสูงใช้เทคโนโลยี เพื่อให้ได้ผลผลิตจำนวนมาก 
            ประเพณีหลายอยางที่ชาวบ้านอนุรักษ์ไว้ เช่น งานเทศกาลวันไหล ซึ่งเป็นงานสงกรานต์ของภาคตะวันออก มีความแตกต่างจากที่อื่นคือ จะเริ่มเล่นกันประมาณ วันที่ 16 หรือ 17-18-19 เมษายน โดยเรียกกันว่า "วันไหล" ส่วนที่พัทยาได้กำหนดวันไหลเป็นวันที่ 19 เมษายน ของทุกปี โดยมีกิจกรรมต่างๆ เช่น พิธีรดน้ำดำหัว, มีการละเล่นพื้นบ้านและขบวนแห่ต่างๆ  คล้ายคลึงกับภาคอื่น ๆ  ซึ่งเป็นการดึงดูด ความสนใจจากนักท่องเที่ยว มิใช่น้อย  
            นอกจากนี้ ในช่วงเทศกาลงานวันไหล ของอำเภอศรีราชา ยังมีการละเล่นของท้องถิ่น คือ การชกมวยตับจากโดยให้คู่ต่อสู้ปิดตา แล้วเดิน บนใบจากคนเชียร์ สามารถส่งเสียงเชียร์ และบอกทิศทางแก่นักมวยของตน นับว่ามีความสนุกสนานอย่างยิ่ง และเป็นการละเล่นของท้องถิ่นที่หาดูไม่ได้ง่ายนัก
            งานประเพณีวิ่งควาย จัดขึ้นประมาณเดือนตุลาคม  เป็นประเพณีที่เก่าแก่ของจังหวัดชลบุรี ในวันงานจะมีการแต่งควายอย่างสวยงามด้วยผ้าแพรพรรณสีต่างๆ และนำมาชุมนุมที่หน้าเทศบาลเมืองชลบุรี โดยจัดให้มีการวิ่งควายและการประกวดสุขภาพควาย ซึ่งเชื่อว่าเป็นประเพณีที่มีมานาน ถึง100 ปีมาแล้ว
            นอกจากนี้ ยังมีประเพณี  อีกหลายอย่างที่เกี่ยวกับพิธีกรรมทางศาสนา ซึ่งคล้ายกับจังหวัดอื่นๆ ประเพณี ที่ชาวบ้าน และ ภาครัฐ ได้จัดให้มีขึ้นเพื่อ ส่งเสริมการท่องเที่ยว เช่น งานเทศกาลพัทยาซึ่ง ภายในงานมีการประกวดขบวนรถบุปผชาติ การประกวดนางงาม การแข่งขันกีฬาทางน้ำ และมหรสพต่างๆ และมีงานที่ประชาสัมพันธ์ ผลผลิตของจังหวัด เช่นเทศกาลผลไม้ของจังหวัดในภาคตะวันออก ทั้งจันทบุรี ระยอง ตราด ซึ่งล้วนแต่มีผลผลิตที่มีชื่อ ส่งเป็นสินค้าออกที่ทำรายได้ให้เกษตรกร
            จะเห็นได้ว่า ภาคตะวันออกเป็นภูมิภาคหนึ่งของไทยที่มีความอุดมสมบูรณ์ในด้านทรัพยากรธรรมชาติ มีความรุ่งเรืองด้านวัฒนธรรมประเพณี สิ่งเหล่านี้ นอกจากจะทำให้คนไทยเกิดความภาคภูมิใจแล้ว ยังเป็นทรัพยากรท่องเที่ยวสำคัญ ที่จะทำรายได้มาสู่ประเทศอีกด้วย

 
 
© สงวนลิขสิทธิ์ พ.ศ.2551 กลุ่มสาระการเรียนรู้สังคมศึกษา ศาสนา และวัฒนธรรม - โรงเรียนสวนกุหลาบวิทยาลัย
88 ถนนตรีเพชร แขวงวังบูรพาภิรมย์ เขตพระนคร กรุงเทพมหานคร 10200 โทรศัพท์ 0-2222-4196 โทรสาร 0-2224-8554