บทที่  ๗

ฉันท์

                   ฉันท์  หมายถึง  คำประพันธ์ชนิดหนึ่งที่บังคับเสียงหนัก(ครุเสียงเบา(ลหุ ซึ่งพจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน  กำหนดความหมายไว้ว่า  ชื่อคำประพันธ์ประเภทหนึ่ง  ซึ่งวางคำครุ  ลหุ  โดยวิธีต่างๆ  กำชัย  ทองหล่อ  อธิบายว่า  ฉันท์คือลักษณะถ้อยคำที่กวีได้ร้อยกรองขึ้นให้เกิดความไพเราะซาบซึ้ง  โดยกำหนดคณะครุ  ลหุและสัมผัสไว้เป็นมาตราฐาน  พจนานุกรมฉบับราชบัณฑิตยสถาน  พ.. 2493  ได้ให้ความหมายของฉันท์ไว้ว่า  ฉันท์เป็นชื่อคำประพันธ์ประเภทหนึ่งซึ่งวางคำครุลหุโดยวิธีต่างๆ  พระยาอุปกิตศิลปสาร  ได้ให้คำอธิบายไว้ในตำราหลักภาษาไทย  ภาคฉันทลักษณ์ว่า  ฉันท์แบบโบราณคือ  คำกานท์  สันสกฤตและบาลี  ซึ่งนักปราชญ์คัดเอามาจากคัมภีร์  วุตโตทัย  แต่เลือกเอาเฉพาะที่แต่งเป็นภาษาไทยได้  และเติมสัมผัสทางภาษาไทยเราเข้าด้วย  ฉันท์ในตำราวุตโตทัย  ท่านแบ่งออกเป็น 2 ประเภท  คือ

ก.     ฉันท์วรรณพฤติ  คือ  ฉันท์ที่กำหนด  คำครุ  ลหุ  เป็นเกณฑ์ที่เรานำไปใช้ในภาษาไทยประเภทหนึ่ง

ข.     ฉันท์มาตราพฤติ  คือ  ฉันท์ที่กำหนดจังหวะสั้นและยาว  คือ  คำลหุนับเป็นอักษรอย่างฉันท์วรรณพฤติ  ฉันท์ประเภทนี้น่าจะใช้การขับร้องตามประเพณีของเขา  ไม่มีความไพเราะแบบไทยเราเลย

ซึ่งฉันท์นี้เรายังสามารถแบ่งตามลีลาของฉันท์ได้อีก  เช่น

1.      สัททุลวิกกีฬิตฉันท์  ใช้แต่งบทไหว้ครู  ยอพระเกียรติ  และใช้แต่งเนื้อเรื่องที่ต้องการความสง่า  ศักดิ์สิทธิ์น่าเกรงขาม

2.      อีทิสังฉันท์  ใช้เหมาะกับเนื้อเรื่องที่แสดงอารมณ์รุนแรงทั้งหลาย  เช่น  โกรธ 

ตื่นเต้น  รัก  เป็นต้น

3.      วสันตดิลกฉันท์  ใช้แต่งเป็นบทชมความงามของธรรมชาติ  บ้านเมือง  สตรี  หรือใช้เป็นบทรำพึงรำพันคุณความดี  ความโศกเศร้าก็ได้

4.      อินทวิเชียรฉันท์  ใช้แต่งในความพรรณนา  เช่น  คร่ำครวญอาลัย  หรือชมธรรมชาติ  เช่นเดียวกับวสันตดิลกฉันท์

5.      ภุชงคประยาตฉันท์  ใช้แต่งพรรณนาข้อความที่มีจังหวะร่าเริง  สนุกสนาน  สดชื่น  เป็นต้น

ทั้งนี้ฉันท์ในภาษาไทยมีหลายประเภท  ได้แก่

                   มาณวกฉันท์ 8

 

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของมาณวกฉันท์

 

 

เช่น

                   ปางศิวะเจ้า                                                เนา  ณ  พิมาน

บรรพตศานต์                                                                โสภณไกร –

ลาสรโห                                                                        โอ่หฤทัย

ทราบมนใน                                                                  กิจพิธี

                   ทวย  ธ  กระทำ                                          กรรมพิเศษ

อัศวเมธ                                                                         ปูชยพลี

เคลื่อนวรองค์                                                               ลงปฐพี

สู่พระพิธี                                                                       สาทรกรรรม

                   พอพระหทัย                                               ในวรกิจ

อามิสคิด                                                                       อัน  ธ  กระทำ

ท้าว  ธ  ประนอม                                                          ออมกุธอำ –

นวยพรคำ                                                                     ควรจะประสงค์

(อิลราชคำฉันท์)

ลักษณะทางฉันทลักษณ์

                   มาณว  หรือ  มาณพ  แปลว่า  ชายหนุ่ม  ฉันท์นี้จึงมีความหมายว่า  ประดุจเด็กหนุ่ม  ใช้สำหรับแต่งเค้าความที่ผาดโผนมีชีวิตชีวากระชุ่มกระชวยเมื่อลองอ่านฉันท์นี้ดู  จะเกิดความรู้สึกรื่นเริง  และตื่นเต้นตามชื่อของฉันท์

                   วิชชุมาลาฉันท์ 8

 

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของวิชชุมาลาฉันท์

เช่น

                   แรมทางกลางเถื่อน                                    ห่างเพื่อนหาผู้

หนึ่งใดนึกดู                                                                  เห็นใครไป่มี

หลายวันถั่นล่วง                                                           เมืองหลวงธานี

นามเวสาลี                                                                    ดุ่มเดาเข้าไป

                   ผูกไมตรีจิต                                                เชิงชิดชอบเชื่อง

กับหมู่ชาวเมือง                                                            ฉันท์อัชฌาสัย

เล่าเรื่องเคืองขุ่น                                                            ว้าวุ่นวายใจ

จำเป็นมาใน                                                                  ด้าวต่างแดนตน

                   เขาแสนสมเพช                                          สังเกตอาการ

แห่งเอกอาจารย์                                                            ท่าทีทุกข์ทน

ภายนอกบอกแผล                                                         แน่แท้ทุพพล

เห็นเหตุสมผล                                                               ให้พักอาศัย

                         (สามัคคีเภทคำฉันท์)

                   สาลินีฉันท์ 11

 

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของสาลินีฉันท์

 

เช่น

                   พราหมณ์ครูสังเกต                                    ตระหนักเหตุถนัดครัน

ราชาวัชชีสรร -                                                             พจักสู่พินาศสม

                   ยินดีบัดนี้กิจ                                              จะสัมฤทธิ์มนารมณ์

เริ่มมาด้วยปรากรม                                                       และอุตสาหแห่งตน

                   ให้ลองตีกลองนัด                                      ประชุมขัติย์มณฑล

เชิญซึ่งส่ำสากล                                                            กษัตริย์สู่สภาคาร

                   วัชชีภูมีผอง                                               สดับกลองกระหึมขาน

ทุกไท้ไปเอาภาร                                                           ณ  กิจเพื่อเสด็จไป

                   (สามัคคีเภทคำฉันท์)

ลักษณะทางฉันทลักษณ์

                   ฉันท์นี้มีความหมายว่ามากด้วยครุหรือเปรียบประดุจมีแก่นสาร  เหมาะสำหรับแต่งบทบรรยายความ

                   อินทรวิเชียรฉันท์ 11

 

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของอินทรวิเชียรฉันท์

 

เช่น

                   ราชาพระมิ่งขวัญ                                       สุนิรันดร์ประเสริฐศรี

ไพร่ฟ้าประดามี                                                            มนชื่นสราญใจ

                   ทรงเป็นบิดรราษฎร์                                   กิติชาติขจรไกล

กอปรบารมีชัย                                                              ชุติโชติเชวงเวียง

(อิลราชคำฉันท์)

ลักษณะทางฉันทลักษณ์

                   ฉันท์นี่มีความหมายว่า  ระเบียบสายฟ้า  มักใช้เป็นบทชมธรรมชาติ  หรือพรรณนาความเศร้าโศก

                   โตฎกฉันท์ 12

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของโตฎกฉันท์

เช่น

                   ขณะนั้นอิศเรศ                                           พระประเวศวนผาย

รหุฐานสบาย                                                                 อิริยาบถบรร –

                   พตเสต  ณ  มูล                                           ธ  ก็พูนหฤหรรษ์

สุขุดมครุวัน                                                                  วรเทพทวิองค์

                   กะพระอัครอุมา                                         สุรชายอนงค์

ศิวะเย้ายุพยง                                                                 อรยั่วพระศุลี

                   ศิวะแปลงวรรูป                                         วิยหญิงยุวดี

พระอุมาพระก็มี                                                            สุมนัสนิยม

(อิลราชคำฉันท์)

ลักษณะทางฉันทลักษณ์

                   ฉันท์นี้มีความหมายว่า  มีลีลาศประดุจนายโคบาลอันแทงโคด้วยปฏัก  มักใช้บรรยายความที่เป็นความสนุกสนานรื่นเริง  คึกคะนอง  เร่งเร้า

                   ภุชงคประยาตฉันท์ 12

 

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของภุชงคประยาตฉันท์

 

เช่น

                   สะอาดเอี่ยมประเปี่ยมน้ำ                           สลอนส่ำสโรชมี

พบูบานผสานสี                                                             สล้างกลีบกุสุมสรรพ์

                   สำแดงดวงดำรูเด่น                                    ประดับเบจพิธพรรณ

พิโดรฉมระงมคัน -                                                       ธรสรื่นบำเรอฆาน

                   ภมรมั่วประทุมมาศ                                    มิรู้ขาดสถานธาร

ชะลอเอาละลองมาล -                                                  ยเมื้อมุ่งอำรุ่งรวง

                   สลาบโรยก็หล่นลอย                                 กระแสสร้อยสลายพวง

สะพราดพันธุปลาปวง                                                  ประเนืองน่านเฉนียนนอง

                   ฉวัดว่ายเฉวียนวน                                     กระโดดพ่นละอองฟอง

ระเมียรมัจฉะคลอครอง                                                บ  คลาดคู่คระไลลอย

                   ชะโดดุกกระดี่โดด                                    สลาดโลดยะหยอยหยอย

กระเพื่อมน้ำพะพร่ำพรอย                                             กระฉอกฉานกระฉ่อนชล

                   กระสร้อยซ่าสวายซิว                                 ระรี่ริ่วละวาดวน

ประมวลมัจฉะแปมปน                                                ประหลาดเหลือจะรำพัน

                   (อิลราชคำฉันท์)

ลักษณ์ทางฉันทลักษณ์

                   ฉันท์นี้มีความหมายว่ามีลีลางดงามดุจการเลื้อยของพญานาคใช้บรรยายความที่รวดเร็ว  กระฉับกระเฉงรื่นเริง  หรือรำพันภาพที่สนุกสนาน

                   วสันตดิลกฉันท์ 14

 

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของวสันตดิลกฉันท์

 

เช่น

                   โอ้องค์ประมุขบิดรสงฆ์                            คุณองค์ระบือบุญ

สรรเสริญเจริญพระคุณสุน                                           ทรพูนพิบูลย์คง

                   จิตมั่นประกอบกุศลทาน                           วรภารจำนง

ทานาทิธรรมวิริยทรง                                                    บมิสิ้นอภิณห์สาย       

 (ชุติมา  ปัชโชติพงษ์)

ลักษณะทางฉันทลักษณ์

                   ฉันท์นี้มักใช้บรรยายหรือพรรณนาความ 2 แบบ  คือ

1.      ใช้ชมธรรมชาติ  ชมความงามของสถานที่  เช่น  บ้านเมือง  ชวนให้ผ้อ่านรู้สึกซาบซึ้งตรึงใจในภาพลักษณ์อันงดงามที่กวีได้พรรณาออกมา

2.      ใช้แต่งพรรณนาความที่ใช้ภาพลักษณ์อย่างเด่นชัด  เช่น  อารมณ์รัก  อารมณ์เศร้าโศก  เสียใจ  รำพึงรำพันถึงความหลัง  เป็นต้น

                   ในสมัยอยุธยาพบการใช้ฉันท์ 14 เป็นบทประณามพจน์  เช่น  ในปุณโณวาทคำฉันท์  และเสือโคคำฉันท์  เป็นต้น

                   มาลินีฉันท์

 

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของมาลินีฉันท์

 

เช่น

 

          พระพุทธกมลชื่นชม                        เผยกถารม -                        ถามไป

อนุชสถิตแดนใด                                        นามสกุลไฉน                     เสนอเรียม

สมรอิลก็อายเหนียม                                   นิ่งเสงี่ยมเจียม                    บ  เจรจา

บ  มิจะวิทุนวงศา                                       เมืองพระจากมา                 มิแจ้งจน

พระพุธ  ธ  ก็ฉงนสน                                 เท่หถามพล                                   บ  พร่ำขาน

อิสิอนุสรเล็งญาณ                                      จึงประจักษ์การ -               ณ  เป็นไปฯ

(อิลราชคำฉันท์)

ลักษณะทางฉันทลักษณ์

                   ฉันท์นี้มักใช้แสดงอารมณ์ที่เคร่งขรึม  น่ายำเกรง  บางใช้พรรณนาความที่ซ้ำๆ

                   สัททุลวิกกีฬิตฉันท์ 19

 

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของสัททุลวิกกีฬิตฉันท์

 

เช่น

                   สรวมชีพน้อมศิรก้มประนมกรภิวาท

บังคมบรมนาถ                                                             นรินทร์

                   เถลิงรัชฉัตรผดุงบำรุงปรถพิน

สยามราชธานินทร์                                                        ทนุก

                   ร่มเกล้าเหล่านรชาตินิราศนฤทุกข์

ปรีดิ์เปรมเกษมสุข                                                        สราญ

                   ไหว้ไทเทวคณาสุราลยพิมาน

อรัญรุกขทุกสถาน                                                        สถิต

                   เสื้อเมืองทรงบุรรักษ์และหลักนครฤทธิ์

เรืองรุ่งอำรุงนิตย์                                                           นิรันดร์

(ชุติมา  ปัชโชติพงษ์)

ลักษณะทางฉันทลักษณ์

                   ฉันท์นี้มีความหมายว่า  มีลีลาศประดุจเสือผยองหรือเสือคะนอง  นิยมแต่งเป็นบทประณามพจน์  ในสมัยอยุธยาใช้ฉันท์ 19 แต่งพรรณนาความ  เช่น  ในสมุทรโฆษคำฉันท์  และอนิรุทธ์คำฉันท์  แม้ในสมัยรัตนโกสินทร์ตอนต้นก็ยังปรากฏฉันท์ 19 ในบทพรรณนา  เช่น  สรรพสิทธิ์คำฉันท์  เป็นต้น

                   อีทิสังฉันท์ 20

 

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของอีทิสังฉันท์

 

เช่น

                   ภูบดีสดับอุปายะตาม

ณ  วาทวัสสการพราหม -                                              ณบังอาจ

                   เกินประมาณเพราะการณ์ละเมิดประมาท

บ  ควรจะขัดบรมราช                                                   วโรงการ

                   ท้าวก็ทรงแสดงพระองค์  ธ  ปาน

ประหนึ่งพระราชหทัยลุดาล                                         พิโรธจึง

                   ผันพระกายกระทืบพระบาทและอึง

พระศัพทสีหนาทพึง                                                     สยองภัย

                   เอออุเหม่นะมึงชิช่างกระไร

ทุทาสสุถลฉะนี้ไฉน                                                     ก็มาเป็น

                   ศึก  บ  ถึงและมึงก็ยังมีเห็น

จะน้อยจะมากจะยากจะเย็น                                         ประการใด

                   อวดฉลาดและคาดแถลงเพราะใจ

ขยาดขยันมิทันอะไร                                                     ก็หมิ่นกู

                   กลกะกากะหวาดขมังธนู

บ  ห่อนจะเห็นธวัชริปู                                                  สิล่าถอย

                   พ่ายเพราะภัยพะตัวและกลัวจะพลอย

พินาศชิพิตประดิดประดอย                                          ประเด็นขัด

                   กูก็เอกอุดมบรมกษัตริย์                            

วิจาระถ้วน  บ  ควรจะทัด                                            จะทานคำ

(สามัคคีเภทคำฉันท์)

ลักษณะทางฉันทลักษณ์

                   ฉันท์นี้  มักใช้บรรยายหรือพรรณนาข้อความที่แสดงอารมณ์รุนแรงเร่งเร้ากระชั้น  เช่น  อารมณ์โกรธ  ตื่นเต้น  รักอย่างแรงกล้า  คิดวิตก  เป็นต้น

                   สัทธราฉันท์ 21

 

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของสัทธราฉันท์

 

เช่น

          ตัวท่านพ้นภัยไฉนคง                  พิชิตจิรธำรง                     แฝงพระองค์วง                วนาศรม

ฟั่นเฟืองเลือนลืมเพราะอารมณ์             วิปริตกระอุกรม                เดือด  บ  ได้สม                 ประฤๅดี

อย่าทรงเศร้าโศกพิโยคมี                         ทุมนสบมิดี                        ส่ำสุเมธี                              ติเตียนนัก

อันเกิดมาเป็นสภาพลัก                            ษณะมนุชก็จัก                  ตายแหละแน่นัก              นะราชาฯ

(อิลราชคำฉันท์)

ลักษณะทางฉันทลักษณ์

                   ฉันท์นี้มีความหมายว่า  ยังความเลื่อมใสให้เกิดแก่ผู้ฟัง  มักใช้บรรยายความชมธรรมชาติ  บางครั้งใช้แต่งคำนมัสการ  อธิษฐาน  อัญเชิญเทวดา  หรือยอพระเกียรติ

                   จิตรปทาฉันท์ 8

 

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของจิตรปทาฉันท์

 

เช่น

                   นาครธา -                                                   นิวิสาลี

เห็นริปุมี                                                                       พลมากมาย

ข้ามติรชล                                                                     ก็ลุพ้นหมาย

มุ่งจะทลาย                                                                   พระนครตน

                   ต่างก็ตระหนก                                           มนอกเต้น

ตื่น  บ  มีเว้น                                                                 ตะละผู้คน

ทั่วบุรคา -                                                                     มจลาจล

เสียงอลวน                                                                    อลเวงไป

                   สรรพสกล                                                 มุขมนตรี

ตรอมมนภี -                                                                  รุกเภทภัย

บางคณะอา -                                                                ทรปราศรัย

ยังมิกระไร                                                                    ขณะนี้หนอ

                   ควรบริบาล                                                พระทวารมั่น

ต้านประทะกัน                                                             อริก่อนพอ

ขันติยรา -                                                                     ชรภารอ

ดำริจะขอ                                                                      วรโองการ

(สามัคคีเภทคำฉันท์)

 

 

ลักษณะทางฉันทลักษณ์

                   ฉันท์นี้สำหรับความหรือเนื้อเรื่องที่น่ากลัวหรือเกรี้ยวกราด

                         อุเปนทรวิเชียรฉันท์ 11

 

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของอุเปนทรวิเชียรฉันท์

 

 

เช่น     

                         อิลาสำเริงสู                                                พุธสู่บคืนคาม

ก็ทรงพระครรภ์ตาม                                                     ปฏิพัทธ์กำหนัดเชิง

                   ณ  คราวพระเป็นหญิง                               ธ  ก็ยิ่งละเลิงเหลิง

ตปาเถกิงเริง                                                                 ขณะเป็นบุรุษรมย์

                   ฉะนี้แหละกำหนด                                     ทศมาศสมาคม

ประสูติพระชายชม                                                       ปุรุรพสมัญญา

                   ถนอมพระหน่อนาถ                                  พิสวาสดิแสนสา

บำรุงบำเรอผา                                                               สุกแผ้วภิรมย์ใจ

(อิลราชคำฉันท์)

ลักษณะทางฉันทลักษณ์

                   อุเปนทรวิเชียรฉันท์  หมายความว่า  รองจากอินทรวิเชียร  สำหรับ

ฉันทลักษณ์นั้น  ต่างจากอินทรวิเชียรฉันท์เพียงคำต้นบทเป็นลหุเท่านั้น  เป็นฉันท์สำหรับแต่งดำเนินเรื่องให้รู้เค้าความพอฟังเรียบๆ

                   อุปัฏฐิตาฉันท์ 11

 

 

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของอุปัฏฐิตาฉันท์

เช่น

                   เห็นเชิงพิเคราะห์ช่อง                                ชนะคล่องประสบสม

พราหมณ์เวทอุดม                                                         ธ  ก็ลอบแถลงการณ์

                   ให้วัลลภชน                                               คมดลประเทศฐาน

กราบทูนนฤบาล                                                          อภิเผ้ามคธไกร

                   แจ้งลักษณสา -                                          สนว่ากษัตริย์ใน

วัชชีบุรไก -                                                                  วลหล้าตลอดกัน

                   บัดนี้สิก็แตก                                              คณะแผกและแยกพรรค์

ไปเป็นสหฉัน -                                                             ทเสมือนเสมอมา

                   โอกาสเหมาะสมัย                                      ขณะไหนประหนึ่งครา

นี้หากผิจะหา                                                                ก็  บ  ได้สะดวกดี

                   ขอเชิญวรบาท                                           พยุห์ยาตรเสด็จกรี –

ธาทัพพลีพี -                                                                 ริยยุทธโดยไวฯ

                                                                                     (สามัคคีเภทคำฉันท์)

ลักษณะทางฉันทลักษณ์

                   ฉันท์ใช้เป็นบทบรรยายความต่างๆ

                   อุปชาติฉันท์ 11

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของอุปชาติฉันท์

 

เช่น

                   พระอิลราชฟัง                                           พจน์พุธสำแดงมา

สุดดับระงับอา -                                                            ลยโศกพิโยกครวญ

       เสียดายทหารหาญ                                     รณชาญอมาตย์มวล

และเสวกาควร                                                             ฤจะมามลายชนม์

                   ดำรงณสัตย์มั่น                                          และกตัญญุตามน

ใกล้ชิดสนิทตน                                                            ตะละผู้ก็พึงใจ

                   ตั้งแต่จะแลลับ                                          ฤจะกลับประสบไฉน

นครก็จรไกล                                                                สละราษฎร์นิราศมา

                   จะทุกข์ฤสุขดัง                                          ดนุยังผดุงผะดา

จอมนาฏสนมผา -                                                         สุกใจไฉนมี

                   ทุกเหล่าจะเร่าร้อน                                     อุระข้อนและโศกี

มิรู้จะร้ายดี                                                                    จลล่านิรารมย์

(อิลราชคำฉันท์)

ลักษณะทางฉันทลักษณ์

                   ใช้แต่งบรรยายหรือบทเจรจาที่มีข้อความเรียบๆ

                  

 

 

 

 

                   กมลฉันท์ 12

 

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของกมลฉันท์

 

เช่น

                   อิลโอนศิโรเพฐน์                                       พจน์ขอขมาภัย

ศิวะทรงพิโรธใน                                                          ธ  กระทำกระลำพร

                   บ  มิทรงประสาทโทษ                               อิลโอดสำออยวอน

วรองค์อุมากร                                                               อนุกูลกำลูนครัน

                   เฉพาะองค์อิลาอวย                                    พรอัฑฒเอาทัณฑ์

อิลอ่อนศิโรวัน -                                                            ทนน้อมคำนึงพร

                   พจน์พร้องสนองบาท                                 สุรนาฏอุมาอร

เพราะอำนาจมเหศร                                                      กรุณาและปราณี

                   เฉพาะเดือนจะดาลเพศ                              ยุพเรศกษัตรี

ศุภลักษณ์วรินทรี -                                                       ยพิลาสลออองค์

                   คณะนาง  ณ  แดนไตร                              จะพิไลลำเพาพงศ์

บมิเลออิลาทรง                                                             สิริโฉมประโลมลาน

                   ผิวถ้วนกำหนดหมาย                                 วรกายก็แปลงปาน

ปฏิรูปบุราณกาล                                                           ประลุเดือนก็เคลื่อนคลาย

                   (อิลราชคำฉันท์)

ลักษณะทางฉันทลักษณ์

                   ฉันท์นี้ใช้บรรยายความเพื่อดำเนินเรื่องอย่างรวดเร็ว

                  

                   อินทวงศ์ฉันท์ 12

 

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของอินทวงศ์ฉันท์

 

เช่น

                   พรหมจรรย์กระเจิงล่ม                               ประลุพรหมพิภพลบน

พ่ายพักตร์สุภณทน                                                       บ  มิไหวคระไลกระจาย

                   กรรมร้อนบห่อนกรุ่น                                เพราะพิรุณประโปรยประปราย

กองเพลิงเถกิงกราย                                                      ติณแห้งบแหนงบหนี

                   ผาณิตผิชิดมด                                            ฤจะอดบอาจจะมี

แม่เหล็กฤเหล็กดี                                                          อยยั่วก็พัวก็พัน

                   พื้นภพอำเภอภพ                                        ก็ประสบเสมอสวรรค์

อยู่ชั่วนิรินดร์กัลป์                                                        อวสานประมาณประเมิน

(อิลราชคำฉันท์)

ลักษณะทางฉันทลักษณ์

                   ฉันท์นี้ใช้บรรยายความเรียบๆเพื่อดำเนินเรื่อง  มักใช้ควบคู่กับวังสัฏฐฉันท์

                   วังสัฏฐฉันท์ 12

 

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของวังสัฏฐฉันท์

 

เช่น

                   ประชุมกษัตริย์รา -                                    ชลภาสดับคะนึง

คะเน  ณ  ทุกข์รึง                                                          อุระอัดประหวัดประวิง

                   ประกอบระกำพา -                                    หิรกายน่าจะจริง

มิใช่จะแอบอิง                                                              กลอำกระทำอุบาย

                   และทุกพระองค์ใน                                    คณะไปฉงนฉงาย

ก็เชื่อ  ณ  แยบคาย                                                        คุรุวัสการพราหมณ์

(สามัคคีเภทคำฉันท์)

ลักษณะทางฉันทลักษณ์

            ฉันท์นี้มีลักษณะคล้ายอินทวงศ์ฉันท์  ต่างกันที่วังสัฏฐ์มีลหุต้นบาท  ส่วน

อินทวงศ์มีครุต้นบาทเหมาะสำหรับบรรยายความโดยทั่วไป

                   สุรางคนางค์ฉันท์ 28

 

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของสุรางคนางค์ฉันท์

เช่น

          สะพรึบสะพรั่ง                ณ  หน้าและหลัง                 ณ  ซ้ายและขวา

ละหมู่ละหมวด                             ก็ตรวจก็ตรา                         ประมวลกะมา                      สิมากประมาณ

             นิกายเสบียง                      ก็พอก็เพียง                           พโลปการ

และสัตถภัณ -                               ฑสรรพภาร                         จะยุทธราญ                          กะเรียกระดม

             ประชุมพยูห์                     กระเกริกกระกรู                  กระหยิ่มนิยม

ละล้วนสง่า                                    มนาภิรมย์                             บ  ขานระทม                        มิท้อริปู

             สมานสมัคร                      ระเริงและรัก                       จะรับศัตรู

สนองพระคุณ                               พระจุฬภู                              พิชัยลุชู                                 พระเกียรติไท

(สามัคคีเภทคำฉันท์)

                   อินทวสันตดิลกฉันท์ 

เช่น

                   ราตรีก็แม่นมี                                             ขณะดีและร้ายปน

                   ไปผิดกะคนคน                                         คุณโทษประโยชน์ถม

ราตรีกลีกลพิโรธ                                                          หฤโหดคระหึมลม

มืดตื้อกระพือพิรุณพรม                                                และฤเราจะแยแส

                   ราตรีดิถีสุข                                                นิรทุกข์ประเทืองแด

                   ฟ้างามอร่ามแล                                          ระกะดอกกุดั่นหาว

โสมส่องสนองชุษณปักษ์                                             ศุภลักษณ์ลำยอง  คราว

ยั่วยิ้มณริมพิภพราว                                                       ทิพลาภบำเรอเรา

(เจ้าพระยาธรรมศักดิ์มนตรี)

                         สยามมณีฉันท์

 

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของสยามมณีฉันท์

 

 

เช่น

                   ชโยสยาม  ณ  ยามจะรุ่น                            สยามดรุณจะเร็วจะเจริญ

ณ  คราวจะเรียนก็เพียรจะเพลิน                                   ฤใครจะเกินสยามดรุณ

                   กุมาระไทยไฉนจะหลง                             จะลืมพระองคะทรงสกุล

สยามะรัฐอุบัติเพราะบุญ                                               พระเดชพระคุณพระราชวงศ์

                   ดรุณสยามมิคร้ามอุส่าห์                             หทัยจะหาวิชาประสงค์

ประเทศจะงามสยามจะยง                                            จะมั่นจะคงเพราะเหตุวิชา

                   ชโยสยามอร่ามอะโข                                 ดรุณจะโตจะเติบสิขา

สยามจะอยู่มิรู้ช้าชรา                                                     กระเดื่องวิชาวิชัยชโย

(...)

ลักษณะทางฉันทลักษณ์

                   สยามมณีฉันท์  มีลักษณะคล้ายกลอนแปด  ต่างแต่ใช้ลหุและครุสลับกันทั้งวรรค  น..หรือพระราชวงศ์เธอ  กรมหมื่นพิทยาลงกรณ์  ทรงริเริ่มคิดฉันท์แบบนี้ขึ้น  นอกจากสยามมณีฉันท์แล้ว  ยังทรงประดิษฐ์ฉันท์ชนิดอื่นอีก  ได้แก่  สยามรัตนฉันท์  สยามวิเชียรฉันท์

                   เปษณนาทฉันท์

 

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของเปษณนาทฉันท์

 

 

เช่น

                   ณ  ยามสายัณห์ตะวันยิ่งย้อย                  แน่ะเร่งเท้าหน่อยทยอยเหยียบหนา

ตะแล้กแต้กแต้กจะแหลกแล้วจ้า                            กระด้งรีบมาเถอะรับข้าวไป

                   คณาเนื้อนวลก็ครวญคลอขับ               ระริกแคนรับสลับเสียงใส

กระเดื่องตำข้าวก็กราวเสียงไกล                              สนุกน้ำใจสมัยสายัณห์

                   ตะแล้กแต้กแต้กตะแล้กแต้กแต้ก        กระเดื่องดังแทรกสำรวลสรวลสันต์

มินานนักข้าวก็เปลือกร้าวพลัน                               บุรุษรีบดันกระด้งส่งมา

                   ประเพณีไทยสมัยก่อนเก่า                     ก็คงมีเค้าจะเนานานถ้า

ดรุณลูกหลานสถานท้องนา                                     สมัครรักษาขนบธรรมเนียม

(สุภร  ผลชีวิน)

ลักษณะทางฉันทลักษณ์

                   ฉันท์นี้มีความหมายว่า  มีจังหวะลีลาประดุจเสียงครกกระเดื่องตำข้าว

                   มุทิงคนาทฉันท์

 

รูปแบบผังทางฉันทลักษณ์ของมุทิงคนาทฉันท์

 

เช่น

                   พระจันทร์กระจ่างสว่างสี                          ณ  ลพบุรีฤดูหนาว

บุรุษสตรีก็เกรียวกราว                                                  สนุก  ณ  คราวรำโทนไทย

                   ป๊ะโท่นป๊ะโท่นป๊ะโท่นโท่น                     บุรุษสิโอนสะเอวไหว

อนงค์นำเคลื่อนเขยื้อนไป                                             สะบัดสไบวิไลตา

                   บุรุษระริกขยิกต้อน                                   นรีนำร่อนระเริงร่า

เคาะฆ้องและกรับสลับนา                                            ทะแคน  ณ  คราเสนอเพลง

                   สรีระเพลียละเหี่ยหาย                                สนุกและคลายสมองเคร่ง

โจ๊ะทั่งโจ๊ะทิงต๊ะติงเท่ง                                                ระบอบประเลงตะโพนบรรพ์

                   ดนูสดับประทับใจ                                     แน่ะน่าจะได้ประดิษฐ์ฉันท์

มุทิงคนาท  เสนอวรรณ -                                              คดีกำนัลนครไทย

(สุภร  ผลชีวิน)

ลักษณะทางฉันทลักษณ์

                   ฉันท์นี้มีความหมายว่า  มีจังหวะลีลาดุจเสียงโทนหรือตะโพน